بررسی بیماری های فیزیولوژیک گوجه فرنگی

عوارض فیزیولوژیک گوجه فرنگی — معرفی

عوارض فیزیولوژیک در اثر تنش‌های محیطی مانند سرما، گرما، رطوبت زیاد، آبیاری نامنظم، تهویه ناکافی، شوری خاک، و مصرف ناصحیح سموم و کودها ایجاد می‌شوند. این اختلالات می‌توانند به کاهش کیفیت و کمیت محصول منجر شوند. تشخیص صحیح و اقدام به‌موقع اهمیت زیادی دارد، زیرا اقدامات نادرست ممکن است مشکل را تشدید کند.

پوسیدگی جوانه انتهایی (End Bud rot or Growing Point Rot)

عوامل و علایم

در این عارضه، نقاط رشد جوانه انتهایی که در حال رشد سریع هستند دچار پوسیدگی می‌شوند. علت اصلی، کمبود حاد یا عدم تعادل کلسیم در گیاه است. این مشکل در اثر تنش‌های رطوبتی نیز تشدید می‌شود. حساسیت بین واریته‌ها متفاوت است؛ برخی غیرمقاوم و برخی مقاوم‌ترند.

روش‌های پیشگیری و کنترل

♦ استفاده از واریته‌های مقاوم؛

♦ آنالیز خاک قبل از کشت و تعیین درصد کلسیم و اصلاح تعادل عناصر؛

♦ بالانس کردن کلسیم خاک با روش‌های علمی و جلوگیری از تغییرات ناگهانی رطوبتی؛

♦ خودداری از کاربرد ترکیباتی مانند کربنات کلسیم در خاک‌های اسیدی (در خاک‌های قلیایی معمولاً مشکل‌ساز نیست).

آفتاب‌سوختگی یا زرد شدن میوه (Sunburn or Sunscald)

عوامل و علایم

در روزهای گرم و آفتابی، میوه‌های در حال رسیدن که در معرض تابش مستقیم نور خورشید و اشعه فرابنفش قرار می‌گیرند، دچار تحلیل رنگدانه لیکوپن می‌شوند و به‌صورت لکه‌های سفید یا برنزه روشن روی پوست ظاهر می‌گردند. این نواحی اغلب چروکیده، فرورفته و کاغذی می‌شوند و ممکن است به‌طور ثانویه مورد حمله پاتوژن‌ها قرار گیرند.

عوامل زمینه‌ساز

کمبود پوشش برگی (به‌ویژه در ارقام زودرس)، حمله بیماری‌های برگ‌ریز مانند Alternaria یا Septoria که پوشش شاخ‌وبرگ را از بین می‌برند، و هرس بی‌رویه برگ‌ها شانس آفتاب‌سوختگی را افزایش می‌دهد.

روش‌های پیشگیری و کنترل

♦ انتخاب واریته‌هایی با پوشش برگی پایدار؛

♦ کاهش نور ورودی به گلخانه با روش‌های ایمن (مثلاً سایه‌انباری کنترل‌شده یا پوشش‌های موقت)؛

♦ تهویه مناسب و خودداری از هرس بی‌رویه؛

♦ پیشگیری و کنترل بیماری‌های برگ که باعث کاهش پوشش می‌شوند.

ترک‌های رشدی یا شکاف روی میوه (Growth Cracks)

عوامل و علایم

ترک‌ها هنگام رسیدن میوه ظاهر می‌شوند و بسته به قابلیت انبساط پوست میوه و حساسیت واریته متفاوت‌اند. نوسانات شدید رطوبتی و حرارتی، آبیاری‌های مکرر بعد از خشکی و تعادل نامناسب نیتروژن و پتاسیم (نیتروژن زیاد، پتاسیم کم) باعث ترک‌خوردگی می‌شوند.

دو نوع ترک رشدی

♦ ترک‌های شعاعی (عمود بر دم میوه): ناشی از نوسانات زیاد دما و رطوبت و بالا بودن رطوبت محیط که تغییر سریع سرعت رشد را موجب می‌شوند.

♦ ترک‌های دایره‌ای (متحدالمرکز): معمولاً بر اثر بارندگی یا آبیاری زیاد بعد از دوره خشکی خاک در ارقام حساس ایجاد می‌شوند.

روش‌های پیشگیری و کنترل

♦ استفاده از ارقام مقاوم؛

♦ فراهم‌کردن تغذیه مناسب با تعادل نیتروژن و پتاسیم؛

♦ آبیاری منظم و یکنواخت؛

♦ تهویه و کنترل دما/رطوبت با ترموستات برای کاهش نوسانات.

پوسیدگی انتهای گلگاه (Blossom End Rot)

عوامل و علایم

این عارضه به‌صورت لکه‌های آب‌سوخته در ناحیه گلگاه ظاهر شده و سپس به نواحی قهوه‌ای تا سیاه چروکیده و چرمی تبدیل می‌شود. عامل اصلی کمبود موقتی کلسیم در بافت میوه است که اغلب به نوسانات رطوبتی و تنش‌های ریشه‌ای مرتبط است.

مکانیسم و تشدیدکننده‌ها

کلسیم از طریق جریان آب به بافت‌ها منتقل می‌شود؛ بنابراین هر عاملی که انتقال آب را مختل کند (خشکی، شوری، آسیب ریشه، مصرف آمونیوم زیاد) جذب و انتقال کلسیم را کاهش می‌دهد و میوه‌های در حال رشد کمترین دریافت را خواهند داشت.

روش‌های پیشگیری و کنترل

♦ حفظ رطوبت یکنواخت در مزرعه یا بستر گلخانه (آبیاری منظم و مالچ‌پاشی برای حفظ یکنواختی رطوبت)؛

♦ خودداری از مصرف بیش از حد کودهای ازته به صورت آمونیومی؛

♦ انتخاب واریته‌های مناسب و در صورت نیاز اسپری‌های موضعی کلسیم طبق دستورالعمل کارشناسی برای کاهش بروز علائم.

پیچیدگی برگ (Leaf Roll)

عوامل و علایم

پیچیدگی برگ معمولاً در اثر آب و هوای سرد و بارانی، آبیاری نامنظم در روزهای گرم، اختلاف شدید دمای شب و روز، تغذیه حشرات مکنده و هرس نامناسب ایجاد می‌شود. برگ‌های مسن ممکن است به سمت بالا پیچ خورده، ضخیم و چرمی شوند. این عارضه اغلب موقت است اما گاهی تا پایان فصل باقی می‌ماند.

روش‌های پیشگیری و کنترل

این پدیده معمولاً تأثیر قابل‌توجهی بر عملکرد ندارد؛ اما با تنظیم شرایط محیطی، آبیاری منظم و کنترل آفات مکنده می‌توان از بروز یا تشدید آن جلوگیری کرد.

بدشکلی میوه (صورت گربه‌ای) Catfacing

علایم

بدشکلی میوه به‌صورت نواحی فرورفته، دندانه‌دار یا تورم‌های نامنظم در قسمت گلگاه و گاهی شکل‌های قلوه‌ای یا نامتعارف ظاهر می‌شود. خطوط تیره در فرورفتگی‌ها نیز ممکن است دیده شود.

عوامل

♦ دمای کمتر از 10°C یا بالاتر از حد مطلوب حین گلدهی؛

♦ آبیاری نامنظم و آبیاری سنگین پس از خشکی؛

♦ آسیب‌های شیمیایی ناشی از برخی علف‌کش‌ها و تغذیه تریپس از اندام‌های جوان؛

♦ هرس شدید در ارقام با رشد نامحدود و نیتروژن بیش از حد نیز می‌تواند مشکل را تشدید کند.

روش‌های پیشگیری و کنترل

♦ انتخاب ارقام مقاوم؛ کنترل دما بویژه در دوره گرده‌افشانی و جلوگیری از افت دما به زیر 16°C؛

♦ کاهش استفاده از علف‌کش‌ها و مدیریت صحیح کوددهی ازته.

پف‌کردگی میوه (Puffiness)

عوامل و علایم

این عارضه بیشتر در فصل سرد و در واریته‌های حساس رخ می‌دهد. میوه‌ها حجم ظاهری دارند اما وزن و بافت ژلاتینی داخلی کم است؛ درون میوه‌ها فضای خالی دیده می‌شود. علل شامل گرده‌افشانی ناقص، دمای نامناسب حین تشکیل میوه، کمبود نوری، نیتروژن زیاد و کمبود پتاسیم است.

روش‌های پیشگیری و کنترل

♦ انتخاب ارقام مقاوم؛

♦ فراهم کردن شرایط محیطی مناسب در زمان گرده‌افشانی و کنترل دما و نور؛

♦ مدیریت مناسب کودهای ازته و تامین پتاسیم کافی.

رسیدن لکه‌دار (Blotchy Ripening)

عوامل و علایم

این عارضه بیشتر در واریته‌های قرمز قدیمی دیده می‌شود و به‌صورت لکه‌های زرد یا سفید روی میوه که بافت زیرین آن سخت و نارس باقی می‌ماند، ظاهر می‌شود. عوامل محتمل شامل کمبود پتاسیم و بور، آب و هوای سرد، و آبیاری نامنظم است.

روش‌های پیشگیری و کنترل

♦ استفاده از ارقام مقاوم؛

♦ کنترل شرایط محیطی گلخانه (دما، نور و رطوبت) خصوصاً در دوره گرده‌افشانی؛

♦ جلوگیری از تغییرات ناگهانی دما و آبیاری یکنواخت.

ریزش گل (Flower Drop)

عوامل و علایم

کاهش رشد کیسه‌های بساک در دمای شبانه پایین (حدود 13–15°C)، نور کم (کمتر از 6 ساعت مفید نور)، تنش‌های رطوبتی، خشکی یا آبیاری بیش از حد، و نیتروژن زیاد می‌تواند باعث تلقیح ناقص و ریزش گل شود. دماهای زیر 13°C یا بالاتر از 32°C نیز مضرند.

روش‌های پیشگیری و کنترل

♦ تنظیم شرایط محیطی (نور، دما و رطوبت) در زمان گرده‌افشانی؛

♦ استفاده از روش‌های کمکی مانند لرزش کنترل‌شده بوته‌ها، استفاده از زنبورهای گرده‌افشان یا روش‌های مکانیکی/هورمونی مطابق دستورالعمل کارشناسی؛

♦ مدیریت مناسب کودهای ازته و آبیاری.

خاکستری شدن سطح میوه (Gray-Wall Fruit)

عوامل و علایم

لکه‌های نکروزه تیره یا خاکستری روی میوه، اغلب در میوه‌های سبز و نارس مشاهده می‌شود. علل دقیق نامشخص است اما شرایط سرد و کوتاه روزهای زمستانی، رطوبت بالا و ازت زیاد تشدیدکننده‌اند. پتاسیم مناسب می‌تواند مشکل را کاهش دهد.

روش‌های پیشگیری و کنترل

♦ استفاده از ارقام مقاوم، کنترل دما و رطوبت و مدیریت مناسب کودهای ازته و پتاسیم.

غیریکنواختی رسیدگی (Irregular Ripening)

عوامل و علایم

غیریکنواختی در رنگ‌گرفتن میوه و سخت ماندن بافت‌های داخلی در نواحی میانی، ممکن است ناشی از تغذیه مگس‌های سفید، کمبود پتاسیم، رطوبت بالا یا نوسانات حرارتی باشد. این علائم ممکن است شبیه برخی ویروس‌ها به‌نظر برسند اما تفاوت در الگوی توزیع و عوامل محیطی مشخصه است.

روش‌های پیشگیری و کنترل

♦ کنترل مگس‌های سفید و سایر آفات برگی؛

♦ تثبیت شرایط محیطی و جلوگیری از نوسانات حرارتی در گلخانه؛

♦ تامین پتاسیم کافی و مدیریت آبیاری.

زبری میوه (Fruit Roughen)

عوامل و علایم

قرار گرفتن گیاه در معرض سرمای زیاد یا دماهای پایین در مراحل ابتدایی رشد منجر به سطح زبر و خشن میوه‌ها می‌شود. اگر دما در مراحل اولیه رشد به ≤10°C برسد، میوه‌های آتی حساس خواهند شد. حساسیت بین واریته‌ها متفاوت است.

روش‌های پیشگیری و کنترل

♦ انتخاب ارقام مقاوم و جلوگیری از افت شدید دما در گلخانه.

خسارت ناشی از علفکش‌ها (Herbicide Injury)

عوامل و علایم

گوجه فرنگی در تمام مراحل رشد به برخی علف‌کش‌ها مانند توفوردی حساس است. علائم شامل بدشکلی، خمیدگی و شکنندگی ساقه‌ها، تغییر شکل و کوچک ماندن میوه‌ها، و برگ‌های باریک و پیچیده است. ذرات و بخارات علف‌کش‌ها از طریق باد یا فن‌های تهویه وارد گلخانه شده و آسیب‌های پنهان یا آشکار ایجاد می‌کنند.

روش‌های پیشگیری و کنترل

♦ دقت در زمان، مقدار و محل کاربرد علف‌کش‌ها؛ خودداری از استفاده نزدیک گلخانه و جلوگیری از ورود باد؛

♦ عدم استفاده از بقایای علف‌کش‌زده‌شده به‌عنوان مالچ؛ نگهداری اصولی سموم دور از گلخانه؛

♦ آبیاری و مراقبت از گیاهان آسیب‌دیده برای تسریع بازیابی.

علایم ناشی از کمبود و مسمومیت عناصر غذایی

عوامل و علایم

کمبود یا بیش‌بود عناصر غذایی باعث کاهش عملکرد و بروز علایم مشخص روی برگ‌ها و میوه‌ها می‌شود؛ از جمله کلروز، نقاط نکروزه، ضعف رشد و اختلال در رسیدگی. بسیاری از عوارض فیزیولوژیک با عدم تعادل غذایی مرتبط‌اند.

روش‌های پیشگیری و کنترل

اجرای یک برنامه تغذیه‌ای صحیح و زمان‌بندی‌شده مبتنی بر آنالیز خاک و بافت گیاهی، تنظیم نسبت عناصر پرمصرف و کم‌مصرف، و توجه به فرم کودی مناسب (نیترات در مقابل آمونیوم، مقدار پتاسیم و کلسیم) از اصول کلیدی مدیریت است.