دانستنیهای لازم درباره تولید و کشت گیاه کلزا

1. بستر و نوع خاک
2. واریته‌ها
3. میزان بذر و تراکم
4. کوددهی و نیاز به گوگرد
5. خواب بذر و زمان کاشت
6. تناوب زراعی
7. تهیه بذر و کاشت
8. کنترل علف هرز
9. عملیات کاهش بذرهای سبز
10. برداشت و کوبیدن
11. بیماری‌ها و مبارزه
12. حشرات و مدیریت آفات
13. نتیجه‌گیری و توصیه‌های عملی

بستر و نوع خاک

کلزا در اغلب خاک‌ها قابل رویش است اما بهترین خاک، خاک رسی لومی است به شرطی که سله نداشته باشد و زهکشی سطحی و داخلی مناسبی فراهم باشد. در خاک‌هایی با آب ایستایی، کشت کلزا مناسب نیست. اگر رطوبت باقی‌مانده از محصول قبل کافی نباشد، کلزا باید به‌عنوان محصول پس‌ از آیش در نظر گرفته شود.

واریته‌ها

در بازارهای آمریکا دو گروه واریته رایج هستند: واریته آروانتینی (B. napus) و واریته لهستانی (B. rapa). واریته آروانتینی معمولاً پتانسیل عملکرد، ارتفاع و درصد روغن بالاتری دارد و دوره رسیدگی حدود 95 روز است؛ در حالی که واریته لهستانی حدود 80 روز نیاز دارد.

میزان بذر و تراکم گیاهی

فرمول عمومی بذر برای کلزا حدود 6 کیلوگرم در هکتار است؛ محدوده معمول برای هر دو واریته 6–10 کیلوگرم در هکتار گزارش شده است. توجه کنید که اندازه بذر در واریته‌ها متفاوت است: هر کیلو بذر هیبرید آروانتینی حدود 150–170 هزار دانه، آروانتینی با گرده‌افشانی آزاد 270–320 هزار و واریته لهستانی حدود 400 هزار دانه دارد.

تراکم مطلوب حدود 150 بوته در هر مترمربع (1,500,000 بوته در هکتار) است و حداقل 45 بوته در مترمربع قابل قبول است. در شرایط خاص و با ارقام مقاوم به علف‌کش می‌توان تراکم‌های پایین‌تر مانند 22 بوته در مترمربع را نیز در نظر گرفت.

کوددهی و نیاز به گوگرد

واکنش کلزا به کودها مشابه غلات دانه‌ریز است و ازت و گوگرد کلید رسیدن به عملکرد بالا می‌باشند. کودهای نیتروژنه و پتاسیومی نباید مستقیماً با بذر تماس پیدا کنند و باید به‌صورت نواری حداقل 5 سانتیمتر از بذر فاصله داشته باشند. آزمایش خاک برای تعیین مقادیر صحیح ضروری است.

کلزا مصرف‌کننده بالایی برای گوگرد است؛ به‌عنوان نمونه، تولید 2250 کیلوگرم در هکتار کلزا می‌تواند حدود 17 کیلوگرم گوگرد در بذر و 13.5 کیلوگرم در ساقه و برگ نیاز داشته باشد که بسیار بیشتر از گندم است. کمبود گوگرد می‌تواند منجر به کاهش قابل توجه عملکرد یا عدم موفقیت کشت شود.

سولفات در خاک شنی ممکن است با بارش شسته شود؛ بنابراین استفاده از کود مرکب و زمان‌بندی مناسب (قبل یا هنگام کاشت و در صورت نیاز پیش از گلدهی) مهم است. جذب برگی گوگرد محدود است و معمولاً نیاز به باران برای محلول‌شدن و رسیدن به ریشه‌ها وجود دارد.

خواب بذر و زمان کاشت

بذر کلزا می‌تواند در خاک سرد به خواب رود و پس از مساعد شدن هوا در بهار جوانه بزند. هدف این است که دمای خاک در عمق 5 سانتیمتری حدود صفر درجه سانتی‌گراد باشد؛ اگر دما به 3 درجه یا بالاتر برسد و سپس یخبندان رخ دهد، جوانه‌ها ممکن است آسیب ببینند. بهترین زمان کشت برای بیشینه عملکرد معمولاً اواسط فروردین تا اوایل اردیبهشت است؛ تاخیر تا پایان اردیبهشت باعث کاهش تولید و تاخیر بیشتر می‌تواند زیان‌بار باشد.

تناوب زراعی

بهترین تناوب، کاشت کلزا پس از غلات دانه‌ای یا آیش است. در تناوب سه‌ساله، توجه به حساسیت به اسکلروتینیا ضروری است. کاشت کلزا پشت محصولاتی مانند آفتابگردان یا لوبیای خشک که حساس به اسکلروتینیا هستند، ریسک آلودگی را افزایش می‌دهد. در صورت وجود خطر، از سموم قارچ‌کش و افزایش فاصله تناوب استفاده کنید.

تهیه بذر و کاشت

بستر بذر باید محکم و در عین حال نرم باشد تا تماس خوب بذر و خاک فراهم شود. کاشت در خاک‌های خشک یا سله‌دار مناسب نیست. عمق مناسب کاشت بین 1.5 تا 2.5 سانتی‌متر است؛ کاشت عمیق‌تر موجب از بین رفتن جوانه‌ها می‌شود. فاصله ردیف 15–18 سانتی‌متر با استفاده از بذرکار مناسب پیشنهاد می‌شود.

کنترل علف هرز

جوانه کلزا به رقابت زودهنگام با علف‌های هرز حساس است؛ بنابراین برنامه موثر شامل روش‌های زراعی، مکانیکی و شیمیایی است. خردل وحشی یک علف آلوده‌کننده جدی است که کیفیت محصول را کاهش می‌دهد و باید پیش از کاشت یا با انتخاب مزارع عاری از آن مدیریت شود.

استفاده از علف‌کش‌های مجاز پیش از کاشت مانند تری‌فلورالین یا سونالان در خاک‌های خاص توصیه می‌شود، اما از مصرف بقایای علف‌کش‌های مضر برای کلزا (مانند برخی سولفونیل‌اوره‌ها و فنوکسی‌ها) خودداری کنید و همیشه برچسب سموم را مطالعه کنید.

عملیات کاهش بذرهای سبز

بذرهای سبز یکی از مشکلات کیفی کلزا هستند که هوای خنک، ابری و مرطوب هنگام رسیدگی تشدیدشان می‌کند. کمبود گوگرد نیز وضعیت را بدتر می‌کند. دمای پایین در زمان رسیدگی می‌تواند از تجزیه کلروفیل جلوگیری کند و منجر به سبز ماندن بذر شود.

• کشت زودهنگام در بهار و انتخاب مزرعه‌های حاصلخیز و خوب زهکشی شده کمک می‌کند تا زمان کافی برای رسیدگی فراهم شود.
• نمونه‌برداری خاک برای تعیین مقادیر نیتروژن، پتاسیم، فسفر و میکرومغذی‌ها و نمونه‌برداری بافت گیاهی در زمان مناسب به مدیریت بهتر کمک می‌کند.
• برداشت در مرحله رنگی مناسب و یکنواختی رسیدگی در مزرعه برای کاهش بذرهای سبز ضروری است.

برداشت و کوبیدن

برداشت وقتی آغاز شود که 20–30 درصد بذرها از سبز به قهوه‌ای تغییر رنگ دهند. رطوبت بذر در این مرحله حدود 35 درصد است. هنگام برداشت، سرعت تغذیه و سرعت غلتک کمباین باید کاهش یابد تا خرد شدن دانه‌ها به حداقل برسد؛ سرعت غلتک معمولاً 50–75 درصد نسبت به برداشت گندم توصیه می‌شود.

از پراکندگی دستجات در باد جلوگیری کنید و از ابزارها یا کمربندهای مخصوص برای کاهش خرد شدن استفاده نمایید. کاه و کلش باید به‌خوبی پشت کمباین پراکنده شوند.

بیماری‌ها و مبارزه

دو بیماری مهم کلزا عبارت‌اند از اسکلروتینیا (کپک سفید) و ساق سیاه. اسکلروتینیا در هوای مرطوب و خنک در زمان گلدهی شیوع می‌یابد و قارچ قادر است به‌صورت اسکلروتینا تا 5–6 سال در خاک باقی بماند. تناوب سه‌ساله بدون کشت کلزا توصیه می‌شود در مزارعی که این قارچ مشکل‌زا است.

قارچ‌کش‌های ثبت‌شده مانند کوادریس، رونیلان و تاپسین ام در کنترل اسکلروتینیا موثرند اما زمان کاربرد کلیدی است: کوادریس در 3–7 روز پس از آغاز گلدهی (وقتی 10–15 درصد گل‌ها ظاهر شده) و رونیلان/تاپسین معمولاً در مرحله 20–50 درصد گلدهی کاربرد می‌یابند. تصمیم به سم‌پاشی باید بر اساس پتانسیل عملکرد، شرایط جوی مرطوب و سابقه بیماری گرفته شود.

حشرات و مدیریت آفات

سوسک‌های کِکی می‌توانند در مرحله جوانه‌زنی به گیاهچه‌ها آسیب برسانند و در صورت افزایش جمعیت، خسارت اقتصادی ایجاد کنند. نظارت مکرر در مرحله حساس جوانه‌زنی و حفظ تناوب زراعی مناسب از اصلی‌ترین راه‌های کنترل است. استفاده از بذرهای ضدعفونی‌شده مانند گاچو و گاچو پلاتینوم ثبت شده‌اند. در انتخاب آفت‌کش‌ها به محافظت از زنبورهای عسل توجه کنید.

نتیجه‌گیری و توصیه‌های عملی

برای موفقیت در کشت کلزا توجه به انتخاب زمین با زهکشی مناسب، تناوب صحیح، تأمین گوگرد به‌اندازه، زمان‌بندی کاشت و برداشت و برنامه منظم کنترل آفات و بیماری‌ها ضروری است. آزمایش‌های خاک و بافت گیاهی، انتخاب واریته مناسب متناسب با منطقه و دقت در عملیات کاشت و برداشت می‌تواند تا حد زیادی عملکرد و کیفیت محصول را افزایش دهد.