نماتد پسته علائم، پیشگیری و درمان

نماتد چیست؟

نماتدها موجوداتی میکروسکوپی و کرم‌شکل هستند که در خاک زندگی می‌کنند و می‌توانند به ریشه‌های گیاهان حمله کنند. این آفات با نفوذ به بافت ریشه و تغذیه از سلول‌ها باعث ایجاد آسیب‌های ریشه‌ای، کاهش جذب آب و عناصر غذایی و در نتیجه افت رشد و عملکرد گیاه می‌شوند. مبارزه مؤثر نیازمند تشخیص دقیق، پیشگیری و استفاده از راهکارهای تلفیقی است.

نماتد پسته چیست؟

نماتد پسته نوعی نماتد است که با استفاده از اندام‌های دهانی سوزنی شکل به ریشه‌های پسته آسیب می‌رساند. تغذیه نماتد از سلول‌های ریشه باعث ایجاد تغییرات ساختاری مانند غده‌ای شدن (ساچمه‌ای شدن) ریشه، کاهش رشد ریشه و اختلال در جذب مواد غذایی می‌شود. این نماتدها درون تورم‌های ریشه زندگی می‌کنند و به تدریج درخت را ضعیف می‌نمایند.

آشنایی با انواع نماتد

در مطالعات میدانی چند گونه مختلف نماتد در باغات پسته شناسایی شده‌اند. از جمله گونه‌های رایج می‌توان به نماتد سنجاقی، نماتد مولد زخم ریشه، نماتد خنجری و نماتد مولد غده ریشه (Meloidogyne spp) اشاره کرد. تشخیص گونه‌ها می‌تواند در انتخاب راهکار مدیریتی مؤثر باشد.

علائم نماتد پسته

علائم ظاهری در اندام‌های هوایی ممکن است شبیه کمبود عناصر غذایی باشد؛ اما علامت متمایز بر روی ریشه، غده‌ای شدن یا ساچمه‌ای شدن ریشه است. علائم دیگری که نباید نادیده گرفته شوند عبارت‌اند از:

• ظاهر شبیه کمبود عناصر در برگ‌ها و زردی برگ‌های جوان
• تشکیل گره‌ها و غده‌ها روی ریشه
• کوتاه‌تر شدن ریشه‌های آلوده نسبت به ریشه‌های سالم
• کاهش جذب آب و مواد غذایی و در نتیجه کاهش رشد رویشی
• کاهش باردهی و تولید محصول
• خشک شدن تدریجی درخت یا ایجاد حاشیه خشک در برگ‌ها

برای تأیید وجود نماتد، نمونه‌برداری از ریشه و خاک و آنالیز میکروسکوپی یا آزمایشگاهی ضروری است.

پیشگیری از نماتد پسته

پیشگیری از ورود و گسترش نماتد مؤثرترین روش برای کاهش خسارت است. راهکارهای مهم پیشگیرانه عبارت‌اند از:

1. استفاده از کودهای مناسب: مصرف کودهای آلی پوسیده همراه با پتاس و فسفر (مانند سولفات پتاسیم و سوپر فسفات) به‌صورت چالکود نزدیک ریشه می‌تواند به تقویت ریشه و کاهش شدت آلودگی کمک کند.
2. بهبود بافت خاک: افزایش مواد آلی یا افزودن ذرات ریز می‌تواند با کاهش تخلخل خاک شنی، محیط را برای تکثیر نماتد نامناسب‌تر کند.
3. انتخاب ارقام مقاوم: استفاده از پایه‌ها و ارقام مقاوم یا کمتر حساس مانند برخی ارقام بومی می‌تواند خسارت را کاهش دهد.
4. رعایت بهداشت باغ: استفاده از نهال سالم، ضدعفونی ابزارهای کشاورزی و جلوگیری از انتقال خاک آلوده بین قطعات مزرعه ضروری است.
5. مدیریت آبیاری: جلوگیری از آبیاری با منابع آب آلوده و مدیریت مناسب آبیاری برای کاهش انتقال نماتد در خاک اهمیت دارد.

درمان نماتد پسته

درمان آلودگی به نماتد اغلب زمان‌بر است و نیاز به برنامه‌ریزی چندساله دارد. روش‌های متداول شامل اقدامات شیمیایی، زیستی و مدیریتی هستند. استفاده از ترکیبات شیمیایی ممکن است مؤثر باشد اما مشکلاتی از جمله سمیت، ماندگاری در خاک و بقایای شیمیایی در محصول را به‌دنبال دارد؛ بنابراین باید با احتیاط و بر اساس توصیه‌های فنی استفاده شوند.

نماتدکش‌ها و محدودیت‌ها

برخی نماتدکش‌ها اثر مستقیم بر نماتدها دارند اما معایبی چون سمیت بالا، انتقال سیستمیک و ماندگاری طولانی در بافت گیاهی و محیط زیست را دارند. این مسائل می‌تواند خطرات غذایی و زیست‌محیطی و همچنین هزینه‌های اقتصادی بالایی به همراه داشته باشد.

کود باکتولند و روش‌های بیولوژیک

یکی از روش‌های سازگار با محیط زیست استفاده از کودها و فرمولاسیون‌های بیولوژیک حاوی میکروارگانیسم‌های مفید است. کود باکتولند حاوی باکتری‌های ریزوسفری است که با تحریک سیستم ایمنی گیاه و رقابت در خاک می‌توانند تراکم نماتد را کاهش داده و مقاومت گیاه را افزایش دهند. این روش می‌تواند نیاز به مصرف سموم شیمیایی را کاهش دهد و ساختار ریشه و سلامت خاک را بهبود بخشد.

عوامل مؤثر بر رشد نماتد پسته

شناخت عوامل افزایش‌دهنده آلودگی کمک می‌کند پیشگیری هدفمندتری انجام شود. از عوامل مهم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• انتقال نهال آلوده: جابجایی نهال آلوده یکی از مهم‌ترین منابع ورود نماتد است؛ بنابرین تهیه نهال سالم ضروری است.
• ابزار و ادوات آلوده: خاک چسبیده به تجهیزات می‌تواند نماتد را منتقل کند؛ پاکسازی و ضدعفونی ابزارها مهم است.
• آبیاری با آب آلوده: استفاده از منابع آبی که حاوی نماتد هستند خطر انتقال را افزایش می‌دهد.
• بافت خاک: خاک‌های سبک و شنی به دلیل نفوذپذیری بیشتر برای تکثیر نماتد مناسب‌ترند؛ اصلاح بافت و افزایش ماده آلی می‌تواند مؤثر باشد.
• نوع پایه و رقم پسته: انتخاب پایه مناسب و ارقام کمتر حساس نقش مهمی در کاهش خسارت دارد.

سخن پایانی

مبارزه با نماتد پسته فرآیندی زمان‌بر است که ممکن است چند سال طول بکشد. بهترین نتیجه زمانی حاصل می‌شود که برنامه‌ای تلفیقی شامل پیشگیری، بهبود ساختار خاک، انتخاب رقم مناسب و استفاده محتاطانه از روش‌های شیمیایی و بیولوژیک اتخاذ گردد. توجه به مبانی بهداشت باغ و استفاده از کودهای تقویتی مناسب مانند سولفات پتاسیم، سوپر فسفات و کودهای زیستی می‌تواند به حفظ سلامت درختان و افزایش پایداری تولید کمک کند.