مروری اجمالی بر پرورش و کاشت پیاز

تعریف پیاز

پیاز گیاهی دو ساله و علفی از خانواده Amaryllidaceae است که عمدتاً برای مصرف خوراکی کشت می‌شود. احتمالاً بومی جنوب غربی آسیا بوده و امروزه در مناطق معتدل جهان رشد می‌کند. پیاز از لحاظ مواد مغذی متنوع نیست اما به دلیل طعم و عطر و نقش مهمش در آشپزی، در بسیاری از خوراکی‌ها از جمله خورشت‌ها، کباب‌ها، سوپ‌ها و سالادها به‌عنوان چاشنی استفاده می‌گردد.

اهمیت انتخاب رقم

انتخاب رقم مناسب بر اساس طول روز، رنگ مورد نظر (سفید، زرد، قرمز و...) و بازار هدف می‌تواند تأثیر مستقیم بر کیفیت و بازدهی محصول داشته باشد. همچنین روش کاشت و مدیریت آبیاری و کوددهی وابسته به رقم و شرایط اقلیمی است.

زمین کاشت پیاز (آماده‌سازی)

تهیه خاک مناسب برای کاشت پیاز

وجود خاکی مناسب که دارای زهکشی خوب باشد از اولین شرایط لازم برای کاشت پیاز است. زمین باید صاف و عاری از سنگ و کلوخ باشد، زیرا مانع از رشد طبیعی غده شده و موجب بدشکل شدن محصول می‌گردد. زمین‌های سنگلاخ همچنین استفاده از ابزارهایی مانند سله‌شکن و وجین‌کن را مشکل می‌کنند و در اراضی شیب‌دار آبیاری می‌تواند سبب شسته شدن بذور یا نشا شود.

شیوه آماده‌سازی پیشنهادی

بهتر است در پاییز قبل از کشت، زمین با کود دامی تغذیه شده و تا عمق حدود 20 سانتی‌متر شخم زده شود تا کود و خاک به‌خوبی مخلوط شوند. سپس زمین تا سه مرتبه دیسک زده و کلوخ‌ها شکسته شوند. پس از گذشت چند ماه و تنظیم رطوبت خاک، دیسک مجدد انجام شود؛ در اراضی شنی استفاده از غلطک‌های سبک برای تسطیح توصیه می‌شود.

کوددهی زمین کاشت پیاز

استفاده از کود دامی یا کود سبز در کاشت پیاز بسیار مؤثر است و معمولاً میزان توصیه‌شده برای پیاز بیش از بسیاری از صیفی‌جات است. در صورت کمبود ماده آلی، کود دامی (حداقل 3–4 ماه قبل از کاشت) تأثیر قابل‌توجهی در افزایش عملکرد دارد. در صورت نیاز به کود شیمیایی، کودهای محتوی ازت، فسفر و پتاس مناسب اراضی شنی هستند.

کاشت بذر، نشاء و پیازچه

می‌توان از روش‌های مختلفی برای کاشت پیاز استفاده کرد: کاشت مستقیم بذر، کاشت نشاء (پیازچه‌ها) و کاشت با غده. انتخاب روش مناسب بستگی به رقم، شرایط اقلیمی و هدف تولید (مصرف تازه یا انبار) دارد.

کاشت مستقیم بذر پیاز

فاصله بین ردیف‌ها معمولاً 30 تا 40 سانتی‌متر و فاصله بذور در ردیف حدود 2 سانتی‌متر است. میزان بذر مصرفی حداقل 8 کیلوگرم در هکتار می‌باشد که در مناطق پرخطر برای آفات تا 18 کیلوگرم توصیه می‌شود؛ هنگام دست‌پاشی معمولاً حدود 12 کیلوگرم در هکتار نیاز است.

کاشت نشاء (پیازچه تولید شده از بذر)

نشاء پیاز از کشت متراکم بذر در سال قبل حاصل می‌شود. برای تولید نشاء حدود 3–4 کیلوگرم بذر کافی است. نشاءها در ردیف‌هایی با فاصله 30–40 سانتی‌متر و داخل ردیف با فاصله حدود 10 سانتی‌متر قرار می‌گیرند. قطر و طول نشاءها باید مناسب باشد تا از بروز ساقه‌های بذر زودرس و تورم نامناسب ریشه جلوگیری شود.

کاشت پیازچه

برای تولید پیاز سبز معمولاً از پیازچه استفاده می‌شود. پیازچه‌ها را با فاصله حدود 10 سانتی‌متر از هم و ردیف‌ها با فاصله حداقل 20 سانتی‌متر در عمق 2–3 سانتی‌متر می‌کارند به‌طوری‌که تقریباً تماس داشته باشند. برای تولید پیاز (غده)، پیازچه‌ها را با فاصله حدود 50 سانتی‌متر بین بوته‌ها و 30–40 سانتی‌متر بین ردیف‌ها و در عمق حدود 1.5 سانتی‌متر می‌کارند. کاشت با پیازچه برای محصولی که نیاز به انبار شدن دارد ایده‌آل نیست.

کاشت با غده (پیاز)

در این روش از غده‌های پیازی با قطر حدود 2.5 سانتی‌متر که از محصولات سال قبل به‌دست آمده‌اند استفاده می‌شود؛ مناسب برای برخی ارقام که تولید غده را به‌خوبی انجام می‌دهند.

برداشت پیاز

زمان و روش برداشت به نوع خاک، دما، شرایط آب و هوایی و رقم بستگی دارد. در برخی ارقام داخلی برداشت مکانیزه لازم است، در حالی که برخی ارقام خارجی به‌دلیل تشکیل غده روی سطح می‌توانند به‌صورت دستی برداشت شوند. پیازها ممکن است به‌صورت غده یا پیازچه برداشت شوند.

زمان مناسب برداشت

رسیدگی پیاز با زرد شدن و خمیده شدن برگ‌های هوایی نشان داده می‌شود. اگر قصد انبار کردن دارید، بهتر است حداقل 50٪ از مزرعه رسیده باشد؛ در مناطق سردتر توصیه می‌شود برداشت پس از رسیدن حدود 90٪ مزرعه آغاز شود.

3–4 هفته قبل از برداشت آبیاری را کاهش دهید تا مزرعه برای برداشت و نگهداری بهتر آماده شود. پس از برداشت، قسمت هوایی با قیچی یا ابزار مناسب قطع می‌شود و برای جلوگیری از نفوذ بیماری‌ها 1–2 سانتی‌متر از ساقه روی غده باقی گذاشته می‌شود.

از نظر اندازه، معمولاً: پیازهای درشت (حدود 7 سانتی‌متر قطر) حدود 3–5٪ محصول، پیازهای متوسط (حدود 3–5 سانتی‌متر) حدود 10٪ و پیازهای ریز (حدود 2 سانتی‌متر) بیش از 85٪ محصول را تشکیل می‌دهند.

بررسی بیماری‌ها و آفات پیاز

پیاز مستعد بیماری‌هایی از جمله ریشه‌سرخی، آنتراکنوز، زنگ پیاز، نماتد ساقه و غده، پوسیدگی خاکستری، پوسیدگی ریشه، سفیدک داخلی، سیاهک پیاز، لهیدگی باکتریایی و آفت‌هایی مانند تریپس و مگس پیاز است. مدیریت تلفیقی شامل انتخاب رقم مقاوم، تناوب زراعی مناسب، بهبود زهکشی، مدیریت کود و آبیاری و استفاده از سموم و بذرهای سالم در صورت لزوم، راهکارهای اساسی هستند.

انواع بذر پیاز برای کشت

پیازها بر اساس نیاز به طول روز به سه گروه تقسیم می‌شوند: روز کوتاه (10–12 ساعت نور)، روز متوسط (13–14 ساعت) و روز بلند (16–17 ساعت). انتخاب گروه مناسب بر اساس منطقه اقلیمی و فصل کاشت بسیار مهم است. رنگ ارقام می‌تواند سفید، زرد، قرمز، صورتی یا بنفش باشد.

بذر پیاز روز کوتاه

این گروه معمولاً در پاییز کشت می‌شوند و حدود 7 ماه تا محصول‌دهی زمان لازم دارند؛ برداشت معمولاً در اواخر زمستان یا اوایل بهار انجام می‌شود.

بذر پیاز روز متوسط

این گروه نیاز به طول روز متوسط دارد و برای آب و هوای معتدل مناسب است. زمان رشد حدود 5–6 ماه است و معمولاً در زمستان کاشته و در پایان بهار/اوایل تابستان برداشت می‌شوند.

بذر پیاز روز بلند

این گروه به نور طولانی نیاز دارند و معمولاً در اوایل بهار کاشته می‌شوند و تولید نهایی در اواخر تابستان یا اوایل پاییز انجام می‌شود. برای عملکرد مطلوب این ارقام اغلب درجه حرارت بالاتر در طول رشد لازم است.