علوفه کلزا در تغدیه دام

مقدمه و ضرورت مطالعه

با رشد جمعیت و افزایش تقاضای مواد پروتئینی و چربی‌های گیاهی، نیاز به منابع جدید تأمین خوراک دام افزایش یافته است. کلزا به دلیل تولید همزمان دانه روغنی و علوفه، گزینه‌ای جذاب برای ادغام در سامانه‌های کشاورزی و تغذیه‌ای به شمار می‌آید.

تیپ‌های پاییزه کلزا می‌توانند در فصل‌هایی که سایر منابع علوفه‌ای محدود هستند، تولید غذای تازه یا سیلو شده را فراهم کنند؛ این ویژگی باعث شده توجه کشورهای پیشرو در کشت کلزا به توسعه استفاده از آن در تغذیه دام جلب شود.

ویژگی‌های تغذیه‌ای علوفه کلزا

علوفه کلزا حاوی پروتئین خام در محدوده تقریبی 10–16% بر اساس ماده خشک است که آن را به منبع مهمی از پروتئین گیاهی در جیره‌های دام نزدیک می‌سازد.

از منظر انرژی و قابلیت هضمی، نمونه‌هایی از علوفه خشک یا سیلو شده کلزا ارزش تغذیه‌ای قابل رقابتی با یونجه داشته‌اند، به طوری که شاخص‌های TDN و پذیرفتگی توسط دام مناسب گزارش شده است.

کنجاله دانه کلزا نیز پس از فرآوری به‌عنوان مکمل پروتئینی مطرح است و ارقام جدید کنجاله با پروتئین حدود 40% کیفیتی نزدیک به کنجاله سویا دارند؛ با این حال محتوای فیبر نسبتاً بالاتر می‌تواند مصرف گسترده را محدود کند.

زمان و روش‌های برداشت

برای دستیابی به بیشینه ماده خشک و حفظ پروتئین قابل هضم، بهترین زمان برداشت علوفه کلزا مرحله آغازین غلاف‌بندی و قبل از ریزش گل می‌باشد؛ در این مرحله نسبت پروتئین/فیبر مطلوب‌تر است.

برداشت در شرایط جوی مناسب اهمیت زیادی دارد؛ رطوبت بالای هوای پس از برداشت می‌تواند فرآیند خشک‌سازی را طولانی کند و ریسک کپک‌زدگی و افت کیفیت را افزایش دهد؛ بنابراین زمان‌بندی مناسب و هوادهی در مزرعه ضروری است.

عدل‌بندی و خرد کردن علوفه خشک برای جلوگیر ی از ریزش برگ‌ها و تضمین خشک شدن یکنواخت پیشنهاد می‌شود، به‌ویژه که برگ‌های کلزا هنگام دست‌خوش ریزش و خردشدگی هستند و این امر می‌تواند مواد مغذی را کاهش دهد.

خشک‌سازی و سیلوکردن (فرآوری)

علوفه کلزا هم به‌صورت علوفه خشک و هم به‌صورت سیلو مورد استفاده قرار می‌گیرد. سیلو کردن زمانی مزیت دارد که هوا سرد یا مرطوب بوده و خشک‌کردن مناسب امکان‌پذیر نباشد.

از آن‌جا که برخی از تیپ‌های کلزا محتوای قند محلول پایینی دارند، افزودن لایه‌های غلات با محتوای قند بالاتر یا استفاده از مواد تلقیحی تخمیری می‌تواند کیفیت تخمیر سیلو را بهبود بخشد.

رطوبت مطلوب برای سیلوی کلزا باید معمولاً در محدوده‌ای کنترل‌شده قرار گیرد؛ رطوبت‌های بالاتر از ~70% می‌تواند مشکلات فساد و گرمایی ایجاد کند و رطوبت‌های خیلی پایین فرآیند بسته‌بندی را دشوار می‌سازد.

مخاطرات، ترکیبات ضدتغذیه‌ای و مسمومیت‌ها

تیپ‌های اولیه کلزا دارای اسید اوراسیک و گلوکزینولیت‌ها بودند که محدودیت‌هایی در مصرف دانه و کنجاله ایجاد می‌کرد؛ ارقام جدید (1-0-2-0 و 00) مقدار این ترکیبات مضر را به طور چشمگیر کاهش داده‌اند.

نیترات می‌تواند در شرایط تنش (خشکی، یخ‌زدگی، غرقابی) در گیاه تجمع یابد و پس از مصرف برای نشخوارکنندگان به نیتریت تبدیل شده و می‌تواند باعث ایجاد اختلالات در انتقال اکسیژن خون گردد؛ بنابراین آنالیز نیترات در نمونه‌های مشکوک توصیه می‌شود.

دانه و کنجاله برخی Brassica spp. ممکن است ترکیبات ضدتیروئیدی یا گلوکوزیدهای معینی داشته باشند که در مصرف طولانی‌مدت اثرات سوئی بر تیروئید و عملکرد رشد دام می‌گذارد؛ تنوع ژنتیکی و اصلاحات مدرن این خطر را کاهش داده‌اند اما احتیاط لازم است.

در هنگام یخ‌زدگی و ذوب شدن، افزایش نیترات در ریشه و بافت‌ها گزارش شده که پس از بازگشت به شرایط مساعد می‌تواند منجر به سطوح بالاتر نیترات در قسمت‌های برداشت‌شده گردد؛ قطع علوفه بلافاصله پس از سرمازدگی یا بررسی‌های شیمیایی الزامی است.

کاربرد در جیره‌های دام و محدودیت‌ها

توصیه‌های عمومی از منابع مختلف نشان می‌دهد که علوفه یا کنجاله کلزا نباید بیش از حدود 40–60% انرژی جیره روزانه را تشکیل دهد؛ سطوح بالاتر ممکن است ریسک کم‌خونی همولیتیک یا نقص در جذب برخی عناصر ریزمغذی را افزایش دهد.

علوفه کلزا می‌تواند پروتئین قابل ملاحظه‌ای فراهم کند اما به دلیل نسبت‌های فیبر و پروتئین، غذا دادن انحصاری تازه یا علوفه تازه کلزا به نشخوارکنندگان توصیه نمی‌شود؛ باید با منابع غنی از انرژی یا فیبر تعادلی ترکیب گردد.

تداخلات معدنی به‌ویژه بر جذب مس و سلنیوم قابل توجه است؛ پایش سطوح عناصر ریزمغذی و مکمل‌سازی مناسب لازم است تا کمبودهای ثانویه یا سمیت به‌وجود نیایند.

در عمل، شروع مصرف علوفه کلزا باید تدریجی باشد (مثلاً 10–15% از جیره در روزهای اولیه برای علوفه خشک) تا عادت‌پذیری به طعم و کنسانتره‌های موجود صورت گیرد و ریسک کاهش مصرف یا مشکلات گوارشی کاهش یابد.

مقایسه اجمالی: علوفه کلزا در برابر یونجه و کنجاله سویا

در جدول زیر شاخص‌های کلیدی تغذیه‌ای، محدودیت‌ها و کاربردها به صورت مقایسه‌ای آورده شده است تا تصمیم‌گیری در انتخاب منابع خوراکی تسهیل گردد.

توصیه‌های مدیریتی و عملی برای بهره‌برداری ایمن

1) پیش از استفاده در مقیاس وسیع، نمونه‌برداری و آنالیز علوفه برای تعیین محتوی نیترات و ترکیبات ضدتغذیه‌ای ضروری است.

2) میزان وارد شده از کلزا به جیره را به‌تدریج افزایش دهید و برای نشخوارکنندگان کمتر از ~50% جیره از کلزا در نظر بگیرید مگر تحت نظارت متخصص تغذیه دام.

3) در صورت استفاده از سیلو کلزا، سیلو را به‌صورت لایه‌ای با غلات پر کنید یا از تلقیح‌کننده‌های میکروبی استفاده نمایید تا تخمیر مطلوب تامین شود.

4) ذخیره‌سازی علوفه خشک باید در شرایط خشک و تهویه‌پذیر صورت گیرد تا از کپک‌زدگی و افت کیفیت جلوگیری شود؛ قبل از عدل‌بندی مطمئن شوید که رطوبت مناسب است.

5) پایش مواد معدنی و تنظیم مکمل‌ها (به‌ویژه مس و سلنیوم) برای جلوگیری از کمبود یا تعاملات منفی بسیار مهم است.

6) هنگام وقوع سرمازدگی یا تنش‌های محیطی، از برداشت و تغذیه مستقیم بدون آنالیز خودداری کنید زیرا نیترات یا ترکیبات مضر ممکن است افزایش یافته باشند.

نتیجه‌گیری

کلزا به‌عنوان یک منبع چندمنظوره در کشاورزی مدرن، قابلیت تأمین پروتئین و چربی را همراه با تولید علوفه در فصول کمبود فراهم می‌آورد؛ با این حال بهره‌برداری موفق مستلزم مدیریت دقیق برداشت، فرآوری و پایش ترکیبات ضدتغذیه‌ای است.

با به‌کارگیری توصیه‌های ارائه‌شده—از جمله آنالیز قبل از مصرف، ترکیب با منابع انرژی و مکمل‌سازی معدنی—کلزا می‌تواند به‌طور ایمن و موثر در جیره‌های مختلف دام جای گیرد و به افزایش پایداری تولید پروتئین گیاهی کمک نماید.

منابع و مآخذ منتخب

1. گزارش‌ها و مقالات زراعی و دامپروری پیرامون Brassica spp. و کلزا (منابع ترکیبی از مطالعات کشوری و بین‌المللی).

2. مطالعات کاربردی در مورد ارزش تغذیه‌ای علوفه کلزا، فرآیندهای سیلو و اثرات نیترات و گلوکزینولیت‌ها.

3. گزارش‌های فنی و کاتالوگ‌های اصلاح شده ارقام کم‌گلوکزینولیت و کم اسید اوراسیک (اِرقام 00 و مشابه).