منابع خوراک دام – معرفی انواع اجزاء خوراک دام

منابع خوراک دام و معرفی اجزای مختلف آن

با افزایش نیاز به پروتئین و توسعه دامپروری، شناخت دقیق منابع خوراک و ترکیب مناسب جیره برای حصول بهره‌وری اقتصادی و سلامت دام ضروری است. خوراک دام عمدتاً به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود: علوفه (یونجه، علوفه باغی، کاه، سیلاژ و...) و کنسانتره (شامل غلات، کنجاله‌ها، منابع پروتئینی و مکمل‌ها). در ادامه هر بخش تشریح و نکات کاربردی برای بهینه‌سازی استفاده آورده شده است.

علوفه

علوفه شامل انواع یونجه، علوفه باغی، کاه و سیلاژ است. علوفه نقش مهمی در تأمین فیبر مورد نیاز برای انجام نشخوار، تنظیم pH شکمبه و حفظ سلامت دستگاه گوارش دارد. نگهداری صحیح و کنترل رطوبت و زمان برداشت برای جلوگیری از فعالیت آنزیم‌های گیاهی و میکروبی و حفظ ارزش غذایی ضروری است.

یونجه

یونجه به سبب خوش‌خوراکی و درصد بالای پروتئین و مواد معدنی (کلسیم و فسفر) و ویتامین‌های A و D یکی از بهترین علوفه‌ها محسوب می‌شود. بهترین زمان برداشت یونجه هنگامی است که حدود یک‌سوم بوته گل داده باشد تا تعادل مناسبی بین قابلیت هضم و عملکرد حاصل شود. مصرف یونجه می‌تواند به‌صورت تازه، خشک یا سیلاژ باشد. عوامل مؤثر بر ارزش تغذیه‌ای یونجه شامل گونه گیاهی، درجه بلوغ، نسبت ساقه به برگ، نوع خاک، اقلیم و زمان برداشت است.

علوفه‌های باغی

علوفه‌های باغی به دلیل الیاف بلند، موجب افزایش نشخوار و کاهش نفخ می‌شوند و می‌توانند به افزایش چربی شیر کمک کنند؛ اما در دامپروری صنعتی به دلیل آنالیز متغیر و عدم ثبات کیفیت کمتر توصیه می‌شوند.

کاه

کاه حاصل باقی‌مانده از خرمن‌کوبی دانه‌هاست و به‌دلیل فیبر بالا و فقر مواد مغذی در گروه خوراک‌های کم‌ارزش قرار می‌گیرد. از بین انواع کاه، کاه جو معمولاً کیفیت بالاتری نسبت به کاه برنج و کاه گندم دارد. برای افزایش قابلیت هضم کاه معمولاً از غنی‌سازی با اوره استفاده می‌شود.

سیلاژ

سیلاژ کردن علوفه باعث بهبود قابلیت هضم، افزایش اشتها و حفظ کیفیت علوفه می‌شود. سیلاژها معمولاً از ساقه و برگ ذرت، جو یا یونجه تهیه می‌شوند و براساس رطوبت به سیلاژهای پررطوبت و کم‌رطوبت تقسیم می‌گردند. افزودن منابع قابل تخمیر مانند غلات، آب‌پنیر خشک یا ملاس می‌تواند ارزش غذایی سیلاژ را افزایش دهد.

سیلاژ یونجه بهترین گزینه معمولاً از چین اول یونجه است؛ اما رطوبت بالا در یونجه تر می‌تواند خطراتی مانند کاهش منیزیم خون و کزاز علفی ایجاد کند، مخصوصاً در گاوهای پر تولید که تغییرات سریع فلور شکمبه بسیار تأثیرگذار است.

کنسانتره

گاوهای پر تولید اغلب نمی‌توانند فقط با علوفه نیازهای خود را تامین کنند؛ بنابراین کنسانتره که شامل غلات، کنجاله‌ها، منابع معدنی و ویتامین‌ها است، برای جبران کسری مواد مغذی ضروری می‌باشد. کنسانتره‌ها باید طوری طراحی شوند که کمتر از 60 درصد کل ماده خشک جیره را تشکیل دهند تا درصد فیبر کافی در جیره حفظ شده و چربی شیر افت نکند.

نکات طراحی جیره کنسانتره

میزان مصرف کنسانتره تحت تأثیر کیفیت و مقدار علوفه، توان تولید حیوان، و شرایط فیزیولوژیک قرار دارد. مجموع مواد مغذی قابل هضم (TDN) در کنسانتره معمولاً بالاتر از علوفه است و بین 65 تا 90 درصد می‌باشد؛ بنابراین باید با توجه به هدف پرورش و مرحله تولید مصرف شود.

کنجاله‌ها

کنجاله‌ها ضایعات حاصل از روغن‌کشی دانه‌های روغنی هستند و از مهم‌ترین منابع پروتئین گیاهی برای دام به شمار می‌روند. درصد پروتئین در کنجاله‌ها بین 20 تا 50 درصد متغیر است. در صورت جداسازی غشا در فرآیند روغن‌کشی، کنجاله با فیبر کمتر و قابلیت هضم ظاهری بالاتری به‌دست می‌آید؛ ولی در نشخوارکنندگان، کنجاله حاوی غشا نیز به‌دلیل تأمین فیبر خام لازم است.

کنجاله سویا

کنجاله سویا با حدود 40 درصد پروتئین و 20 درصد چربی یکی از بهترین منابع تأمین اسیدهای آمینه ضروری است. فرآیند روغن‌کشی و حرارت‌دهی معمولاً مواد ضدتغذیه‌ای سویا را کاهش می‌دهد؛ اما این کنجاله از نظر ویتامین‌های گروه B فقیر است و ممکن است در جیره نیاز به مکمل‌های ویتامینه یا منابع پروتئینی حیوانی باشد.

کنجاله کلزا

کنجاله کلزا به‌عنوان جایگزینی اقتصادی برای سویا مطرح است و تقریباً 35 درصد پروتئین و 12 تا 14 درصد فیبر دارد. ترکیب اسیدآمینه آن مناسب است اما ممکن است در لیزین محدودیت داشته باشد. ترکیبات ضدتغذیه‌ای در کنجاله کلزا نسبت به سویا بیشتر است که روی رنگ و طعم آن اثر می‌گذارد و باید در فرموله کردن جیره مدنظر قرار گیرد.

کنجاله پنبه‌دانه

کنجاله پنبه‌دانه پس از استخراج روغن بدست می‌آید و بسته به کیفیت حدود 20 تا 24 درصد پروتئین و 10 تا 12 درصد چربی دارد. به‌منظور جلوگیری از فساد، رطوبت آن باید کمتر از 10 درصد باشد. معمولاً حداکثر 15 درصد جیره گاو از این کنجاله استفاده می‌شود و برای کاهش اثرات ماده ضدتغذیه‌ای گوسیپول، ترکیب آن با منابع مشخص و پایش آهن توصیه می‌شود.

منابع پروتئین حیوانی

پودر گوشت، پودر ماهی، پودر خون و سایر منابع پروتئینی حیوانی دارای پروتئین بالا هستند و می‌توانند در صورت کنترل میکروبی و کیفیت، مکمل مناسبی برای جیره باشند. با این حال، خطرات میکروبی و کاهش خوش‌خوراکی یا فساد بالقوه باعث محدودیت در کاربرد آن‌ها می‌شود. پارامترهایی مانند TVN (مجموع نیتروژن‌های فرار) باید در تهیه این مواد کنترل شوند.

سبوس

سبوس از غشای بیرونی دانه‌هایی مانند گندم، جو و برنج تولید می‌شود و منبع غنی کربوهیدرات است. استفاده از سبوس باید با دقت انجام شود: سبوس گندم به‌دلیل سلولز بالا نیاز به توجه دارد و مصرف زیاد سبوس برنج به‌دلیل قابلیت هضم پایین و تجمع در شکمبه توصیه نمی‌شود.

مواد معدنی و ویتامین‌ها

مواد معدنی به دو دسته ماکرو مینرال (مانند کلسیم، فسفر، پتاسیم، سدیم، منیزیم) و میکرو مینرال (مانند ید، آهن، مس، سلنیوم، مولیبدن، روی) تقسیم می‌شوند. استفاده از اشکال کیلاته می‌تواند زیست‌فراهمی را افزایش دهد. ویتامین‌ها نیز برای عملکرد فیزیولوژیک ضروری هستند؛ ویتامین‌های محلول در چربی (A، D، E، K) و محلول در آب (گروه B، C و کولین) باید در جیره یا از طریق تولید میکروبی شکمبه تأمین شوند و پایداری آن‌ها تحت تأثیر شرایط انبار است.

افزودنی‌های خوراک

برای بهره‌برداری حداکثری از توان ژنتیکی دام از انواع افزودنی‌ها استفاده می‌شود که هر کدام عملکرد مشخصی در افزایش هضم، تقویت سیستم ایمنی یا جلوگیری از تأثیرات سموم دارند. در ادامه برخی از گروه‌های مهم معرفی شده‌اند.

بافرها

نگهداری pH شکمبه در محدوده بهینه (حدود 5.8 تا 6) برای جلوگیری از اسیدوز و اختلالات میکروبی مهم است. از جمله بافرهای پرکاربرد می‌توان به جوش شیرین (بیکربنات سدیم) اشاره کرد. آلکالایزرها مانند اکسید منیزیم نیز در بعضی شرایط استفاده می‌شوند.

آنزیم‌ها

برای بهبود هضم برخی ترکیبات و افزایش بهره‌وری از خوراک، آنزیم‌های اگزوژنوس به جیره افزوده می‌شوند. آنزیم‌ها شامل پروتئازها (تجزیه‌کننده پروتئین)، لیپازها (تجزیه‌کننده چربی) و آنزیم‌های تجزیه‌کننده کربوهیدرات غیرنشاسته‌ای (مانند بتا-گلوکاناز، زایلاناز، ماناناز و سلولاز) هستند. آنزیم‌ها در دماهای بالا (معمولاً بالاتر از 85 درجه سانتی‌گراد) غیرفعال می‌شوند؛ بنابراین در فرآوری خوراک توجه به دما ضروری است.

پروبیوتیک‌ها، پری‌بیوتیک‌ها و سین‌بیوتیک‌ها

پروبیوتیک‌ها به تعادل بار میکروبی دستگاه گوارش کمک می‌کنند و مخصوصاً در نشخوارکنندگان جوان نقش تقویتی در سلامت دستگاه گوارش و سیستم ایمنی دارند. پری‌بیوتیک‌ها ترکیبات غیرقابل هضمی هستند که موجب رشد میکروارگانیسم‌های مفید می‌شوند و جذب برخی مواد معدنی را افزایش می‌دهند. ترکیب این دو در سین‌بیوتیک‌ها نتایجی مانند کاهش اثرات استرس، کاهش بیماری‌های گوارشی، کاهش ضریب تبدیل و افزایش رشد را به دنبال دارد.

اسیدی‌فایرها

اسیدی‌فایرها که اغلب اسیدهای آلی با زنجیره کوتاه هستند، با کاهش pH خوراک و دستگاه گوارش از رشد پاتوژن‌ها جلوگیری کرده و به‌عنوان ضدکپک نیز عمل می‌کنند. این ترکیبات معمولاً باعث بهبود هضم پروتئین و افزایش جذب مواد معدنی می‌شوند و در تغذیه گوساله‌ها و دام‌های جوان کاربرد فراوان دارند.

توکسین بایندرها

نهاده‌های دامی ممکن است آلوده به قارچ‌هایی باشند که مایکوتوکسین تولید می‌کنند. توکسین بایندرها با جذب این سموم در دستگاه گوارش و تشکیل کمپلکس، از جذب آن‌ها جلوگیری کرده و ضررهای ناشی از کاهش رشد، افت تولید مثل و اثرات منفی دیگر را کاهش می‌دهند. شناسایی و مدیریت مایکوتوکسین‌ها بخش مهمی از تضمین کیفیت خوراک است.

نتیجه‌گیری

طراحی جیره متوازن بر اساس ترکیب علوفه و کنسانتره، استفاده هوشمندانه از کنجاله‌ها و منابع پروتئینی، توجه به تأمین مواد معدنی و ویتامین‌ها و بهره‌گیری از افزودنی‌های مؤثر می‌تواند هم سلامت دام را تضمین کند و هم بهره‌وری تولید را افزایش دهد. اجرای پایش کیفیت نهاده‌ها، مدیریت صحیح ذخیره‌سازی و استفاده از افزودنی‌های مناسب (آنزیم‌ها، پروبیوتیک‌ها، توکسین بایندرها و غیره) برای رسیدن به راندمان اقتصادی و زیست‌محیطی ضروری است.

برای دستیابی به لیست قیمت کنجاله و نتایج عملی، توصیه می‌شود جیره‌ها با توجه به نژاد، وضعیت تولیدی و تقویم تغذیه‌ای منطقه‌ای تنظیم شوند و همواره آزمایش‌های کیفی بر روی نهاده‌ها انجام گیرد.